Γ΄ Αγιολογικό Συνέδριο

Γ΄ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΑΓΙΟΛΟΓΙΑΣ

Φραγκοκρατία – Ενετοκρατία – Τουρκοκρατία (1191-1878)

 

Από τις 25 μέχρι τις 27 Φεβρουαρίου 2016 πραγματοποιήθηκε με επιτυχία το Γ΄ Διεθνές Συνέδριο Κυπριακής Αγιολογίας, το οποίο διοργάνωσε η Ιερά Μητρόπολη Κωνσταντίας-Αμμοχώστου και η Πολιτιστική Ακαδημία «Άγιος Επιφάνιος» στο συνοδικό της Ιεράς Μητροπόλεως στο Παραλίμνι. Αδιαμφισβήτητα η Κυπριακή Αγιολογία αποτελεί ένα πολύ σημαντικό κεφάλαιο τόσο της Ιστορίας της Κύπρου, όσο και γενικότερα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, το οποίο ωστόσο δεν έχει μελετηθεί επαρκώς μέχρι σήμερα. Στο πλαίσιο αυτό η Ιερά Μητρόπολη Κωνσταντίας-Αμμοχώστου ευελπιστεί με τη διοργάνωση των επιστημονικών συνεδρίων Κυπριακής Αγιολογίας, που πραγματοποιούνται κάθε δύο χρόνια, να καλύψει το επιστημονικό αυτό κενό, έχοντας ως σκοπό να συμβάλει στη μελέτη του βίου, του έργου και της τιμής των Κυπρίων Αγίων ή μη Κυπρίων Αγίων που τιμούνται στην Κύπρο, όπως επίσης του έργου των Κυπρίων συγγραφέων αγιολογικών κειμένων.

Το Γ΄ Διεθνές Συνέδριο Κυπριακής Αγιολογίας είχε ως γενικό τίτλο: «Φραγκοκρατία – Ενετοκρατία – Τουρκοκρατία (1191-1878)». Σε αυτό συμμετείχαν πέραν των 30 διακεκριμένων καθηγητών και ερευνητών από την Κύπρο, την Ελλάδα και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως Ηνωμένο Βασίλειο, Γερμανία και Ιταλία, εξετάζοντας θέματα που άπτονται διαφόρων επιστημονικών κλάδων, όπως Θεολογία, Φιλολογία, Ιστορία, Αρχαιολογία και Τέχνη, Παλαιογραφία, Δίκαιο, Κοινωνιολογία και Λαογραφία.

Της έναρξης του Συνεδρίου, το πρωί της Πέμπτης, 25 Φεβρουαρίου, προηγήθηκε Θεία Λειτουργία στην αρχαία Μονή της Αγίας Νάπας, όπου ο Πανιερώτατος Μητροπολίτης Κωνσταντίας-Αμμοχώστου κ. Βασίλειος καλωσόρισε τους συνέδρους και στη συνέχεια τους ξενάγησε στον ιστορικό χώρο της Μονής. Ακολούθως στο Συνοδικό της Ιεράς Μητροπόλεως στο Παραλίμνι, έλαβε χώρα η επίσημη τελετή έναρξης, κατά την οποία απευθύνθηκαν χαιρετισμοί από τον Καθ. Κώστα Κωνσταντινίδη εκ μέρους της Επιστημονικής – Οργανωτικής Επιτροπής, τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Σασίμων κ. Γεννάδιο, ο οποίος ανέγνωσε Μήνυμα της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Κένυας κ. Μακάριο εκ μέρους του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Βόστρων κ. Τιμοθεο, Έξαρχο του Παναγίου Τάφου στην Κύπρο, εκ μέρους του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομο εκ μέρους του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου, τον κ. Γιάννη Γιαννάκη, Επίτροπο Εθελοντισμού εκ μέρους του Εξοχοτάτου προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας κ. Νίκου Αναστασιάδη και τον Θεοφιλέστατο Επίσκοπο Καρπασίας κ. Χριστοφόρο εκ μέρους του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Κύπρου, ο οποίος κήρυξε και την έναρξη των εργασιών του συνεδρίου.

Ακολούθως ο Πανιερώτατος Μητροπολίτης Κωνσταντίας-Αμμοχώστου κ. Βασίλειος καλωσόρισε τους παρευρισκομένους και στη συνέχεια ανέπτυξε στην εναρκτήρια-εισαγωγική ομιλία του το θέμα «Η Εκκλησία της Κύπρου εν αιχμαλωσία». Μέσα από την εισήγησή του ο Πανιερώτατος παρουσίασε την κατάσταση της ορθοδόξου εκκλησίας της Κύπρου, από αγιολογική και κανονική άποψη, όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά τις περιόδους της λατινοκρατίας και της τουρκοκρατίας, παραθέτοντας στοιχεία των θεολογικών και λειτουργικών συζητήσεων κατά τη λατινική κυρίως περίοδο και λαμβάνοντας υπόψη τις πολιτικές διαστάσεις.

Γενικά η θεματολογία των εισηγήσεων του Συνεδρίου ήταν χωρισμένη σε δύο ιστορικές περιόδους, την Φραγκοκρατία – Ενετοκρατία (1191-1571), με την οποία ασχολήθηκαν οι πέντε πρώτες συνεδρίες και την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1571-1878), στην οποία αναφέρονταν οι υπόλοιπες τέσσερις συνεδρίες.

Η πρώτη εισήγηση της Α΄ Συνεδρίας με τίτλο «Το ιστορικό και θεολογικό πλαίσιο τη Λατινοκρατίας (1191-1571)» είχε εισαγωγικό χαρακτήρα στην ενότητα «Φραγκοκρατία-Ενετοκρατία». Μέσα από αυτήν ο πρωτοπρεσβύτερος Χριστόδουλος Χριστοδούλου σκιαγράφησε την ιστορική πορεία της Εκκλησίας Κύπρου κατά την περίοδο αυτή, τη δράση της λατινικής εκκλησίας στο νησί και το θεολογικό γίγνεσθαι κατά την αντιπαράθεση, αλλά και την ώσμωση μεταξύ δυτικής και ορθόδοξης παράδοσης. Ειδικότερα παρουσίασε τον προβληματισμό της εποχής και της συζητήσεις γύρω από θεολογικά ζητήματα, όπως το Filioque, την Εκκλησιολογία, το σχίσμα και την ένωση των Εκκλησιών, τον Ησυχασμό, αλλά και στην αλληλεπίδραση και αφομοίωση πολιτιστικών, γλωσσικών και κοινωνικών στοιχείων στο πλαίσιο μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας στο σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, Χριστιανισμού και Ισλάμ. Στη συνέχεια ο Καθηγητής Κώστας Ν. Κωνσταντινίδης, στην εισήγησή του με τίτλο «Η «Διήγησις» των δεκατριών οσιομαρτύρων της Καντάρας (BHG 1198)», παρουσίασε το ιστορικό της ομολογίας και του μαρτυρίου των δεκατριών μοναχών της Καντάρας, με βάση το κείμενο της «Διηγήσεως» και άλλες πηγές, αναλύοντας παράλληλα όλες τις παραμέτρους που είχε το γεγονός αυτό για την ιστορία της Εκκλησίας και της Κύπρου. Τα αρχαιολογικά ζητήματα που σχετίζονται με το μαρτύριο ή την τιμή των δεκατριών της Καντάρας ανέλυσε στην τελευταία εισήγηση της Α΄ Συνεδρίας ο Καθηγητής Δημήτριος Τριανταφυλλόπουλος, με τίτλο: «Από την ομολογία στο μαρτύριο. Αρχαιολογικά – ιστορικά για τους δεκατρείς ιερομάρτυρες μοναχούς της Καντάρας».

Στο πλαίσιο της Β΄ Συνεδρίας η Καθηγήτρια Σοφία Κοτζάμπαση αναφέρθηκε στο «Αγιολογικό έργο του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου Β΄ Κυπρίου», παρουσιάζοντας τα φιλολογικά δεδομένα γύρω από τα αγιολογικά κείμενα του Γρηγορίου Κυπρίου, το περιεχόμενο και τη λογοτεχνική τους αξία. Στη συνέχεια η δρ Χριστίνα Κάκκουρα παρουσίασε εισήγηση με θέμα: «Αγιολογικές μαρτυρίες σε χρονικογράφους και ιστοριογράφους της Λατινοκρατίας (15ος – 16ος αι.)». «Η μεσαιωνική Αμμόχωστος ως κέντρο τιμής της χριστιανικής αγιότητας» ήταν ο τίτλος της τελευταίας εισήγησης της Β΄ Συνεδρίας από τον δρα Ανδρέα Φούλια, ο οποίος παρουσίασε την τιμή αγίων διαφόρων προελεύσεων από τις θρησκευτικές κοινότητες της μεσαιωνικής Αμμοχώστου στους χριστιανικούς ναούς της εντός των τειχών πόλεως (Ορθοδόξων, Λατίνων, Αρμενίων κ. ά.).

Στην Γ΄ Συνεδρία η εισήγηση «Κυπριακή Αγιολογία στον Λεόντιο Μαχαιρά» από τον δρα Δημήτρη Καππαή παρουσίασε τη μεγάλη σημασία που έχει το Χρονικόν του Λεοντίου Μαχαιρά στη μελέτη της Κυπριακής Αγιολογίας και ειδικότερα όσον αφορά στους λεγόμενους «ξένους»  ή  Αλαμάνους αγίους. Στα «Συνοδικά κείμενα σε κυπριακά χειρόγραφα κατά την περίοδο της Λατινοκρατίας» αναφέρθηκε στη συνέχεια ο Αρχιμανδρίτης δρ Γρηγόριος Ιωαννίδης. Στο πλαίσιο της Γ΄ Συνεδρίας έγινε επίσης η παρουσίαση του Τόμου των Πρακτικών του Α΄ Διεθνούς Συνεδρίου Κυπριακής Αγιολογίας (Παραλίμνι, 9-12 Φεβρουαρίου 2012) από τον επιμελητή της έκδοσης Καθ. Θεόδωρο Γιάγκου.

Τη δεύτερη μέρα του Συνεδρίου, Παρασκευή 26 Φεβρουαρίου, στην Δ΄ Συνεδρία παρουσίασε εισήγηση ο Καθηγητής από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Sebastian Brock με θέμα τις αναφορές σε Κυπρίους Αγίους στις συριακές πηγές. Στη συνέχεια ο Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Αμαθούντος κ. Νικόλαος αναφέρθηκε στο Βίο και την τιμή του αγίου Θεοφάνους Σολίας, οσίου επισκόπου που έζησε στο τέλος της Ενετοκρατίας.  Γιατί σχέση του αγίου Σάββα Βατοπεδινού και γενικότερα του Ησυχασμού με την Κύπρο μίλησε στη συνέχεια ο Καθηγητής Χρήστος Αραμπατζής στην εισήγησή του με τίτλο: «Ο άγιος Σάββας ο Βατοπεδινός: ένα πρότυπο ησυχαστού αγίου στην Κύπρο», Τέλος ο δρ Ιωάννης Ηλιάδης παρουσίασε την «Εικονογράφηση του «λάτινικού παρεκκλησίου» της Ιεράς Μονής Αγίου Ιωάννου Λαμπαδιστού», προβάλλοντας τις ιδιαιτερότητες της εικονογραφίας στην Κύπρο κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας, όπου η βυζαντινή τεχνοτροπία αφομοιώνει δυτικές επιδράσεις.

Στην Ε΄ Συνεδρία ουσιαστικά ολοκληρώθηκε η θεματολογία για την περίοδο Φραγκοκρατίας-Ενετοκρατίας (1191-1571) και η θεματολογία των εισηγήσεων εισήλθε εισαγωγικά στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Ο Οικονόμος δρ Παρασκευάς Αγάθωνος παρουσίασε το θέμα: «Η τιμή του αγίου Λαζάρου στον ναό του στη Λάρνακα επί Λατινοκρατίας και Τουκοκρατίας», περιόδους κατά τις οποίες ο τάφος και ο  ναός του αγίου Λαζάρου θεωρείται τόσο από Κύπριους όσο και από ξένους προσκυνητές ως απαραίτητο συμπλήρωμα των ιερών προσκυνημάτων των Αγίων Τόπων, ενώ ενισχύει παράλληλα την αποστολικότητα της Εκκλησίας Κύπρου. Για την ιδιαίτερη τιμή της αγίας Αικατερίνης στην Κύπρο, όπως επίσης για την παράδοση περί της καταγωγής της από τη Σαλαμίνα έκανε λόγο ο Καθηγητής  Lorenzo Calvelli στην εισήγησή του με τίτλο: «The Cypriot tradition on Saint Catherine». Η Ε΄ Συνεδρία ολοκληρώθηκε με την εισήγηση του δρος Ανδρέα Βίττη «Το ιστορικό και θεολογικό πλαίσιο της Τουρκοκρατίας», μέσα από την οποία έγινε έκθεση της περιρρέουσας ιστορική ατμόσφαιρας της περιόδου της οθωμανικής κυριαρχίας, ως εισαγωγική εισήγηση για τις επόμενες τέσσερις συνεδρίες.

Σημαντική πηγή της ιστορίας της Κύπρου κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας αποτελούν τα κείμενα των ξένων περιηγητών. Τις «Μαρτυρίες για τους Κύπριους Αγίους στα περιηγητικά κείμενα της περιόδου της Τουρκοκρατίας» παρουσίασε ο Καθηγητής Κρίτων Χρυοχοΐδης στην πρώτη εισήγηση της Στ΄ Συνεδρίας. Ακολούθως ο Καθηγητής Πασχάλης Κιτρομηλίδης παρουσίασε τις αγιολογικές συμβολές δύο κορυφαίων Κύπριων  συγγραφέων της Τουρκοκρατίας,  του Νεοφύτου Ροδινού και του Αρχιμανδρίτη Κυπριανού του Κουριοκουρίτη. Οι «ναοί των περιόδων της Λατινοκρατίας και της Τουρκοκρατίας στην επαρχία Αμμοχώστου» ήταν το αντικείμενο της παρουσίασης του δρος Άγγελου Σμάγα, με την οποία έκλεισε η Στ΄ Συνεδρία.

Στο πλαίσιο της Ζ΄ Συνεδρίας ο Αρχιμανδρίτης Φώτιος Ιωακείμ παρουσίασε εισήγηση με τίτλο «Ακολουθίες και Συναξάρια Κυπρίων Αγίων επί Τουρκοκρατίας στην Κύπρο (1571-1878): Συντάκτες, αντιγραφείς, χειρόγραφα» αναδεικνύοντας την πολύ σημαντική παραγωγή και αντιγραφή ακολουθιών και συναξαρίων, που λειτούργησαν ως «πηγή παρηγορίας και στηριγμού στις πάνδεινες της φοβερής δουλείας περιστάσεις». Κατά την Τουρκοκρατία επίσης παρατηρείται αναβίωση της τιμής αγίων, που λησμονήθηκαν κατά τη Λατινοκρατία, όπως «Η αναβίωση της τιμής του αγίου Ιωάννη Ποταμίτη», θέμα το οποίο παρουσίασε ο ιστορικός Στυλιανός Περδίκης, με ιδιαίτερη αναφορά στην τιμή του Αγίου στην Ιερά Μονή Κύκκου και στην ταύτιση του τόπου ασκήσεώς του.  Η τελευταία εισήγηση της συνεδρίας  είχε ως τιτλο: «Η μορφή του αγίου Σπυρίδωνος επισκόπου Τριμυθούντος και σκηνές του βίου του στην κρητική ζωγραφική. Εικονογραφική μελέτη», μέσα από την οποία η Καθηγήτρια Μαρία Κωνσταντουδάκη-Κιτρομηλίδου παρουσίασε την πλούσια εικονογραφική παραγωγή, εμπνευσμένη από τον βίο και τα θαύματα του αγίου Σπυρίδωνος.

Ακολούθησε Μουσικό Πρόγραμμα από το Μουσικό Σχολείο Αμμοχώστου με ύμνους και τραγούδια των ιστορικών περιόδων στις οποίες ήταν αφιερωμένο το Συνέδριο. Οι καθηγητές και τα παιδιά του Μουσικού Σχολείου παρουσίασαν στους συνέδρους:  το λατινικό ύμνο «Ave Maria», τα κυπριακά δημοτικά τραγούδια «Τ’ Άη Γιωρκού» και «Τρεις Καλοήροι Κρητικοί» και μελοποιημένα αποσπάσματα από το ποίημα του Βασίλη Μιχαηλίδη «9η Ιουλίου 1821».

Το Σάββατο, 27 Φεβρουαρίου, πραγματοποιήθηκαν οι δύο τελευταίες Συνεδρίες. Στην Η΄ Συνεδρία ο Επίκουρος Καθηγητής πρωτοπρεσβύτερος Χρυσόστομος Νάσσης ανέλυσε τις «Αγιολογικές μαρτυρίες σε Τυπικά Κυπριακής προελεύσεως (Parismus Graecus 402 και Ιεροσολύμων 635)», με ιδιαίτερη αναφορά στο Τυπικό της Μονής Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου Κουτσοβέντη. Πολύτιμη πηγή για την κυπριακή αγιολογική έρευνα αποτελεί το χειρόγραφο του Ακακίου Μοναχόυ, στο οποίο περιλαμβάνονται τα συναξάρια των Αγίων της Καρπασίας, θέμα το οποίο παρουσίασε το δρ Γεώργιος Κάκκουρας υπό τον τίτλο «Οι Άγιοι της Καρπασίας όπως αποτυπώνονται στο χειρόγραφο του Ακακίου Μοναχού». Για την τιμή ενός σημαντικού Αγίου της Καρπασίας αναφέρθηκαν στην εισήγησή τους ο δρ Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου και ο αρχιτέκτονας Διομήδης Μυριανθεύς με τίτλοι «Ο ναός-μαρτύριο του αγίου Αυξεντίου στην Κώμη Κεπήρ της Καρπασίας», στην οποία έγινε παρουσίαση των νέων δεδομένων μετά την πρόσφατη ανασκαφή στο μνημείο.

Η καταληκτική Θ΄ Συνεδρία ήταν αφιερωμένη στους Κύπριους αγίους της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Μέσα από τις εισηγήσεις τους οι ομιλητές ανέλυσαν ιδιαίτερες πτυχές και πρότειναν απαντήσεις σε ζητήματα σχετικά με το βίο και την τιμή των αγίων αυτών. Ο Καθηγητής Θεόδωρος Γιάγκου παρουσίασε εισήγηση με θέμα «Ο Κύπριος νεομάρτυς Πολύδωρος και το Νέον Μαρτυρολόγιον», καταδεικνύοντας τη μεγάλη επιρροή που είχε το παράδειγμα του αγίου Πολυδώρου στους μεταγενέστερούς του νεομάρτυρες. Στην εισήγησή του («Ο νεομάρτυς Ιωάννης ο Κύπριος και η πιθανή ταύτισή του με τον νεομάρτυρα Γεώργιο τον Κύπριο») ο Καθηγήτης Συμεών Πασχαλίδης υποστήριξε ως πιθανή την ταύτιση του νεομάρτυρα Γεωργίου Κυπρίου, του οποίου το μαρτύριο περιλαμβάνεται στο Νέον Μαρτυρολόγιον, με τον βιογραφούμενο από τον Καισάριο Δαπόντε νεομάρτυρα Ιωάννη τον Κύπριο. Τη μορφή και το έργο ενός εκ των πιο σημαντικών πνευματικών ανθρώπων του υπόδουλου Ελληνισμού, του ασκητή επισκόπου Πάφου Παναρέτου, παρουσίασε στη συνέχεια ο ερευνητής Κωστής Κοκκινόφτας με τίτλο: «Ο Μητροπολίτης Πάφου (1767-1790) άγιος Πανάρετος». Η τελευταία εισήγηση του Συνεδρίου, από τον Καθηγητή Παναγιώτη Υφαντή, ήταν αφιερωμένη στο πρόσωπο και τη θυσία του αρχιεπισκόπου Κύπρου Κυπριανού, «στο πολίτευμα και στην αιμάτινη θυσία του οποίου συναντώνται αλληλοπεριχωρούμενα πλην κατά τρόπο διακριτό και ασύγχυτο γνωρίσματα τόσο του εθνομάρτυρα όσο και του ιερομάρτυρα». Η Λήξη του Συνεδρίου έγινε με την ανακοίνωση των συμπερασμάτων και εκτενή συζήτηση επί των θεμάτων που αναδείχθηκαν από όλες τις εισηγήσεις.

Γ΄ Συνέδριο Κυπριακής Αγιολογίας-Πρόγραμμα